ศุภชัย สถีรศิลปิน สถาบันวิจัยชาวเขา ข้อห้ามทั่วไปที่พึงรู้เกี่ยวกับชาวเขาเผ่ามูเซอ ในการทำงานกับชาวเขาเผ่ามูเซอ สิ่งหนึ่งที่ไม่ควรมองผ่านคือ การเรียนรู้หรือไม่เข้าใจถึงข้อที่พึงปฏิบัติต่อกันในชีวิตประจำวันของชาวเขาเผ่านี้ ก็จะเป็นแนวทางสำคัญอย่างหนึ่งที่จะเสริมสร้างความสัมพันธ์ต่อกันได้เป็นอย่างดี และอาจนำความร่วมมือที่ดีต่อไปอีกด้วย ในที่นี้ข้อกล่าวถึงข้อห้ามบางประการดังนี้ คือ 1. เกี่ยวกับที่อยู่อาศัย
☺
ก่อนเข้าหมู่บ้านมูเซออาจจะพบท่อนไม้หรือเสาไม้ที่มีเชือกผูกโยงไว้อยู่ริมทางเดิน มีลักษณะที่ผ่าน การประกอบพิธีไปแล้ว ก็ไม่ควรเหยียบย่ำทำลาย เนื่องจากเป็นพิธีกรรมทำบุญเรียกขวัญอย่างหนึ่งของมูเซอ
☺
หมู่บ้านมูเซออาจจะมีเชือกผูกโยงไว้รอบหมู่บ้านหลงเหลือไว้ให้เห็นอยู่ก็ไม่ควรไปยุ่งเกี่ยว เนื่องจากผูกไว้ป้องกันภูตผีปีศาจมิให้เข้ามาในหมู่บ้านหลงเหลือไว้ให้เข้ามาในหมู่บ้านในพิธีกรรมสำคัญที่ผ่านมา
☺
ไม่ควรบุกรุกเข้าในวัดมูเซอ หรือ “หอแหย่” ตามลำพังหรือแม้ว่ามีโอกาสได้เข้าไปก็ไม่ควรจับต้องสิ่งของต่างๆ ที่เป็นเครื่องเซ่นบูชาเทพเจ้าที่พวกเขาให้ความเคารพนับถือ
☺
ไม่ควรแตะต้องหรือบุกรุกเข้าไปในศาลผีประจำหมู่บ้าน “แซมื่อ” เนื่องจากเป็นบริเวณที่หวงห้ามไว้เฉพาะ
☺
ไม่ควรเข้าไปเต้นรำตามลำพังหรือเหยียบย่ำแท่นวางเครื่องบูชา “แทปู” ในบริเวณลานเต้นรำ “จะคี่กื่อ” มีลักษณะเป็นลานดินอยู่กลางหมู่บ้าน เนื่องจากเป็นที่สงวนไว้เพื่อการประกอบพิธีกรรม ☺
เหนือที่ตั้ง “หอแหย่” และบริเวณรอบ “แซมื่อ” ห้ามผู้ใดเข้าไปตัดถางต้นไม้ ตลอดจนไม้ต่างๆ ที่ล้อมรอบลานเต้นรำก็ไม่ควรทำลาย เนื่องจากเหล่านี้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่มูเซอให้ความเคารพนับถือ
☺
ห้ามยิงปืนในหมู่บ้าน เพราะเป็นการนำความตายสู่ชุมชน
☺
บ้านมูเซอ ถ้ามีสมาชิกในบ้านเจ็บป่วยบ่อยๆ หรือมีการตายมากราย ก็จะย้ายบ้านไปปลูกสร้างยังที่แห่งอื่น
☺
การปลูกสร้างบ้านมูเซอนิยมปลูกสร้างบ้านตรงกับวันไก่ “ก๊ะญี๊” วันวัว “นูญี๊” และวันหมา
☺
“พือญี๊” ซึ่งเชื่อว่าจะทำให้สมาชิกในบ้านอยู่สุขสบาย และจะหลีกเลี่ยงไม่ปลูกบ้านตรงกับวันหนู “หวะญี๊”วันเสื้อ “ล่าญี๊” และวันตาย “ซือญี๊” ☺ การปลูกสร้างบ้านมูเซอไม่ให้จั่วหลังคาบ้าน “เขาะปู่เจาะ” ตรงกัน อันจะเป็นสาเหตุให้สมาชิกในบ้านเกิดการเจ็บป่วยได
☺
ช่วยระวังให้วัวและม้าขึ้นบ้านมูเซอ หรือไก่ขึ้นไปไข่บนหลังคาบ้าน หรือไม่ให้สัตว์ป่าหรืองูเข้าไป
☺
ไม่ควรบุกรุกเข้าไปในบ้านตามลำพัง และไม่ควรไปจับต้องหิ้งผีหรือห้องผี ซึ่งเป็นสิ่งที่เขาสักการะบูชา
☺
ไม่จับต้องแคน “หน่อกู่มา” ที่วางไว้หน้าห้องผี ซึ่งเป็นเครื่องดนตรีสำคัญที่ใช้เพื่อการประกอบพิธีกรรม มูเซอเชื่อว่าเสียงที่เป่าจาก “หน่อกู่มา” จะสามารถติดต่อกับเทพเจ้ากี่อชาได้
☺
การขึ้นบ้านมูเซอควรนั่งที่เขาจัดให้ และไม่ควรเข้าไปนั่งในบริเวณที่เขาสงวนไว้โดยเฉพาะ
☺
ห้ามเหยียบย่ำทำลายเตาไฟ หรือเตร่เหนอเตาไฟ ซึ่งมีความผูกพันกับทุกชีวิตในบ้าน
☺
ห้ามคู่หนุ่มสาวขึ้นไปนั่งเล่นตามลำพังบนบ้านมูเซอ ห้ามทะเลาะเบาะแว้งกันบนบ้านผู้อื่น และ ห้ามเต้นรำบ้านผู้อื่น ซึ่งนอกจากจะลบหลู่ผีบ้านผีเรือนแล้ว ยังเป็นการนำความตายไปสู่สมาชิกในบ้านอื่นด้วย
☺
อย่าแตะต้องเครื่องป้องกันผีที่ติดไว้หน้าประตู และถ้ามีเฉลวติดไว้ที่เชิงบันไดขึ้นบ้านก็ไม่ควร บุกรุกเข้าในบ้าน 2. เกี่ยวกับสภาพทางสังคม
☺
การพบปะกันหรือการขึ้นบ้าน มูเซอควรกล่าวคำทักทายต่อกันว่า “ดะเวโย” หรือ “อ่อบูอือย่า” หรือ “สวัสดีครับ”
☺
ไม่ควรแสดงความรังเกียจหรือปฏิเสธเมื่อมีโอกาสได้ร่วมรับเชิญเข้าพิธีกรรมในบ้านหรือพิธีผูกข้อมือ หรือเข้าร่วมรับประทานอาหาร ซึ่งถือเป็นธรรมเนียมปฏิบัติของมูเซอ
☺
การแนะนำตัวควรจะกระทำเมื่อได้มีโอกาสขึ้นบ้าน การถามชื่อมูเซอควรให้มีการคุ้นเคยต่อกันก่อน ชื่อมูเซอถ้าเป็นชายมักจะมีคำว่า “จะ” นำหน้า เช่น จะอือ จะนะ เป็นต้น ชื่อผู้หญิงมักจะขึ้นต้นด้วยคำว่า “นะ” เช่น นะนู นะอือ เป็นต้น กรณีที่ยังไม่รู้จักกัน อาจจะแทนตัวด้วยคำว่า “สู” หรือ “ตัว” ก็ย่อมได้ เช่น “ตัวชื่ออะหยัง” หรือ “สูชื่ออะหยั่ง” เป็นต้น
☺
ควรมีอาหารคบเคี้ยวที่เป็นที่นิยมของมูเซอติดไม้ติดมือไปด้วย เช่น หมากพลู ยาเส้น และใบชา เพื่อเป็นการสร้างความสัมพันธ์ต่อกัน ☺ ภาชนะต่างๆ ที่มูเซอนำมาต้อนรับแขกบางครั้งอาจจะไม่สะอาดนัก และมีคราบติดอยู่ทั่วไป ก็ไม่ ควรแสดงอาการรังเกียจ เพราะเขาใช้อยู่ทุกวันและพยายามทำความสะอาดอย่างดีแล้ว เราอาจทำความสะอาดอีกครั้งหนึ่งก็ย่อมได้ ☺ อาหารแปลกๆ หรืออาหารบางอย่างเป็นสิ่งต้องห้ามของมูเซอ จึงควรสอบถามความเห็นก่อนที่จะ นำออกมา ☺ เมื่อคุ้นเคยต่อกันดีแล้ว มูเซออาจจัดที่นอนให้ ก็ควรสอบถามให้แน่ใจก่อนว่า “ขอนอนที่นี่ด้วย คนได้ไหม” หรือถ้าจะลาจากก็ควรกล่าวคำอำลาต่อกัน “เฮาไปก่อนเน้อ” หรือ “ผมไปก่อนนะครับ” และ ที่มูเซอนิยมกล่าวกันคือ “อยู่ดีกินดีเน้อ” “ค่อยๆ ไป” และ “วันหน้ามาใหม่เน้อ” 3. เกี่ยวกับการเลือกคู่ครอง
☺
ดูเหมือนว่าชายหญิงมูเซอจะมีอิสระในการเกี้ยวพาราสีและเลือกคู่ครองต่อกัน แต่ก็จะกระทำอยู่ ในกลุ่มพวกเขา ห้ามบุคคลภายนอกเข้าไปยุ่งเกี่ยว แม้จะมีความคุ้นเคยเป็นอย่างดี ก็เป็นการยากที่จะเออออด้วยการกระเซ้าแย่เป็นเรื่องธรรมดา แต่ไม่ควรคิดเป็นอื่นเป็นอันขาด เว้นเสียแต่จะตกลงใจเป็นมั่นเป็นเหมาะต่อกัน ก็พออนุโลมได้
☺
ในเรื่องเกี้ยวพาราสีนั้น เขาจะไม่ยุ่งเกี่ยวกับหญิงที่มีสามีหรือญาติใกล้ชิด เว้นเสียแต่เป็นหญิงหม้ายหรือหย่าร้างแล้ว เพราะเป็นการผิดจารีต อาจจะนำภัยพิบัติสู่หมู่บ้านได้ ซึ่งเราก็ไม่ควรอยู่ลำพังกับหญิง มีสามี ถ้าจำเป็นควรมีบุคคลที่สามอยู่ด้วย
☺
ชายหนุ่ม หญิงสาวมูเซอจะไม่เกี้ยวพาราสีกันบนบ้านหญิงสาว อาจจะรอจังหวะที่หญิงสาวออกมา ทำธุระยามค่ำคืน อาจจะพูดคุยกันที่ระเบียงบ้านหรือแอบไปยังสถานที่สงบแห่งอื่น แต่จะไม่พากันไปค้างคืนนอกหมู่บ้าน ต้องรีบกลับเข้ามาในหมู่บ้านก่อนรุ่งเช้าของอีกวัน เพราะเป็นการลบหลู่ผีบ้านผีเรือน อาจจะ เป็นต้นเหตุนำหายนะมาสู่ชุมชนได้ 4. เกี่ยวกับการเกิด
☺
ก่อนการทำคลอด วัสดุอุปกรณ์ต่างๆ ที่นำมาใช้ไม่ค่อยสะอาดนัก และมิผ่านการฆ่าเชื้อโรคมาก่อน อาจเป็นเหตุทำให้เกิดโรคแทรกซ้อนและเป็นอันตรายกับเด็กและภายหลังแม่คลอดได้ง่าย เหล่านี้ควรศึกษาไว้ และให้การแนะนำเมื่อมีโอกาส
☺
เมื่อเด็กเกิด จะปักเฉลวติดไว้ที่เชิงบันไดขึ้นบ้าน เป็นการป้องกันภูตผีปีศาจมิให้เข้าบ้าน ก็ควรระมัดระวังและสอบถามก่อนที่จะเข้าไป เพราะเขาเชื่อว่ากลิ่นสบู่จากกายตัวจะทำให้น้ำนมแข็งตัวได้
☺
พริกไทยชงกับน้ำร้อน เป็นสิ่งเดียวที่มูเซอดื่มกินเป็นยาบำรุงร่างกายภายหลังคลอด อาจจะติดไม้ ติดมือไปบ้างก็จะดี
☺
ในระหว่างการอยู่ไฟไม่ควรเข้าไปยุ่งเกี่ยว จะทำให้เกะกะผู้อื่นไปเปล่าๆ เว้นแต่จะได้รับเชิญ หรือก่อนที่จะคลอดควรเยี่ยมเยียนอยู่ และให้คำแนะนำที่ถูกต้องในระหว่างนั้น 5. เกี่ยวกับการอบรมเลี้ยงดู
☺
เด็กมูเซอจะได้รับการเลี้ยงดูเป็นอย่างดี และกินนมแม่ไปจนกว่าจะมีน้องหรือจนกว่าจะกินข้าวได้ตามลำพัง
☺
กรณีแม่ไม่ให้น้ำนม หรือแม่เสียชีวิตหลังคลอด เขาจะซื้อนมข้นกระป๋องราคาถูกมาใช้เลี้ยงทารก ขวดนมใช้ขวดเดียวตลอดวัน และวางทิ้งไว้เช่นนี้ เด็กทารกจึงไม่โตเท่าไร และมักจะเป็นโรคขาดอาหาร ไม่ค่อยแข็งแรง โรคที่พบบ่อยๆ ได้แก่ ท้องร่วง อาเจียน และร้องไห้งอแงอยู่บ่อยๆ บางคนที่มีฐานะ จะซื้อนมผงมาใช้เลี้ยงทารกเหมือนกัน แต่ยังไม่คุ้นเคยกับการเลี้ยงทารกโดยวิธีนี้ ที่สำคัญคือขาดการรักษาความสะอาด อุปกรณ์ต่างๆ เหล่านี้ ถ้าเป็นไปได้ก็ควรให้คำแนะนำที่ถูกต้อง หรืออาจจัดทำโครงการ เพื่อพัฒนาเด็กเล็กเป็นการแบ่งเบาภาระผู้เป็นแม่ก็ย่อมได้
☺
เมื่อโตขึ้นเด็กจะถูกปล่อยให้เล่นตามลำพัง โดยใช้ของเล่นใกล้ตัว เช่น ดิน หิน มีด หรือดอกไม้ เด็กจึงมีสภาพมอมแมมอยู่ตลอดเวลา และได้รับบาดแผลอยู่ประจำ บางครั้งพ่อจะประดิษฐ์ของเล่นให้กับเด็กโดยใช้อุปกรณ์ในท้องถิ่นจำลองรูปแบบการทำงานมาให้เด็กเล่น เช่น ครกกระเดื่องตำข้าว กระบอกใส่น้ำ รถเข็นตักน้ำ หรือล้อเลื่อนอันเล็กๆ ซึ่งนับว่าเป็นการพัฒนาการเรียนรู้ให้เด็กมีความเชื่อมั่นในตนเองยิ่งขึ้นในภายหน้า
☺
เมื่อโตขึ้นเด็กจะเล่นหนังสติ๊ก เป่าขลุ่ย ร้องเพลงและเต้นรำ พร้อมกับการฝึกการงานไปในตัว เช่น เย็บปักถักร้อย ทำอาหาร เลี้ยงสัตว์ ล่าสัตว์ และเพาะปลูก ผู้ปกครองมักจะอบรมสั่งสอนบุตรหลาน โดยวิธีให้ฝึกทำงานไปในตัว พร้อมกับจะยกคำพังเพยมากล่าวอ้างใช้สอนเด็ก เช่น “อย่าไปดูที่เขากินให้ดูที่เขาทำ” เป็นต้น 6. เกี่ยวกับการทำมาหากิน
☺
เมื่อใกล้วันเพาะปลูก มูเซอเฌเลจะประกอบพิธี “ซาบีขื่อเว” หรือพิธีการตั้งศาลผีเพื่อบวงสรวง เทพยดาฟ้าดินที่คุ้มครองพื้นที่ทำมาหากิน ในพิธีนี้จะอ้อนวอนขอให้ตนได้รับในสิ่งที่ปรารถนา ให้ปลูกข้าว ได้ผลผลิตมากๆ ให้มีทรัพย์สมบัติต่างๆ ซึ่งก็ควรหาโอกาสเข้าร่วมพิธีและปฏิบัติตนเช่นเดียวกับชาวมูเซอ และไม่ควรไปจับต้องดูถูกดูแคลนสิ่งเหล่านี้
☺
และเมื่อถึงวันเพาะปลูก เจ้าของท้องที่แต่ละที่จะทำพิธีขออนุญาตภูตผีที่ดูแลพื้นที่เพาะปลูกเหล่านี้ เพื่อลงมือเพาะปลูก โดยจัดทำกระทงเล็กๆ เสียบไว้บนปลายไม้ ปักไว้บนพื้นที่นั้น เรียกว่า “แปห่อต่า” เป็นเครื่องบูชา ซึ่งเมื่อมีโอกาสเดินทางไปไร่มูเซอ เมื่อพบเห็นสิ่งเหล่านี้ก็ไม่ควรไปรื้อถอนทำลาย
☺
มูเซอมีความเชื่อในภูตผีอยู่มาก สิ่งใดที่เกิดขึ้นในไร่ผิดปกติไปกว่าในชีวิตประจำวัน แม้ว่าจะเป็นธรรมชาติ แต่พวกนี้ก่อนมีความเชื่อว่าเป็นการกระทำอันเนื่องมาจากภูตผีปีศาจจะต้องประกอบพิธีทำบุญ เลี้ยงผี ไล่ผีอยู่ประจำ สิ่งเหล่านี้ไม่ควรไปขัดขวาง หรืออาจจะมีวิธีแนะนำที่ดี แต่ก็ควรให้สอดคล้องกับความเชื่อของเขา 7. เกี่ยวกับความเชื่อ – โชคลาง มูเซอนิยมทำบุญประกอบพิธีผูกข้อมือ และยังมีความเชื่อในเรื่องของความฝันหรือโชคลางมาเป็นแนวทางปฏิบัติในชีวิตประจำวันด้วยเหมือนกัน เช่น ความฝัน - ถ้าฝันเห็นปลาจะทำให้ได้เงินได้ทอง - ถ้าฝันเห็นดินจะทำให้เพาะปลูกพืชสวนต่างๆ ได้ดี - ถ้าฝันเห็นทรายจะทำให้ได้ข้าวดี - ถ้าฝันเห็นวัวถือว่าฝันร้ายเพราะวัวเป็นเจ้าของป่าดอย - ถ้าฝันเห็นหมาหรือหมีจะได้สร้างบ้าน - ถ้าฝันเห็นควายจะปลูกข้าวได้มาก - ถ้าฝันเห็นน้ำท่วมจะทำอะไรก็ได้กิน - ถ้าฝันเห็นอุจจาระจะทำให้ได้ฝิ่นงาม - ถ้าฝันเห็นทองจะทำให้ทะเลาะกัน - ถ้าฝันเห็นคนตายจะทำให้ล่าสัตว์ใหญ่ได้ - ถ้าฝันว่าได้กอดสาวจะได้ยิงสัตว์ ส่วนสิ่งที่เชื่อว่าไม่เป็นมงคลที่ยังคงยึดถืออยู่นั้น มีดังนี้
☺
ถ้าหมูมาคลอดลูกในหมู่บ้านจะต้องฆ่าตายให้หมด แล้วประกอบพิธีเลี้ยงผีบ้านอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งโดยปกติแล้วหมูจะคลอดลูกอยู่ในป่า แต่ถ้ามาคลอดลูกในหมู่บ้านถือว่าจะเป็นลบหลู่ผีบ้านผีเรือน และจะนำความหายนะมาสู่ผู้เป็นเจ้าของได้
☺
ถ้าหมูคลอดลูกเพียง 2 ตัว ก็ต้องฆ่าให้ตายหมดเช่นกัน พร้อมกับเลี้ยงผีบ้านกรณีเช่นเดียวกับ กรณีแรก
☺
สัตว์ต่างชนิดกัน ถ้าขี่กันก็ต้องถูกฆ่าตายหมด เพราะถือว่าเป็นเรื่องไม่เป็นมงคล และอาจนำความหายนะมาสู่ผู้เลี้ยงได้ |